เทคโนโลยีทางการศึกษา: สื่อประเภทฉาย

สื่อประเภทฉาย

ความหมาย

เครื่องฉาย หมายถึง อุปกรณ์ที่เป็นตัวกลางหรือสื่อกลางในการถ่ายทอดเนื้อหา สาระ ข้อมูล ต่าง ๆ จากวัสดุฉายใด ๆ ให้ปรากฏขึ้นมาบนจอภาพและมองเห็นได้ อาจมีเสียง หรือไม่มีเสียง มีภาพเคลื่อนไหวหรือภาพนิ่ง หรือมีแต่ข้อความเพียงอย่างเดียวก็ได้ ขึ้นอยู่กับประเภทของเครื่องฉายและวัสดุฉาย กระตุ้นความสนใจได้ดี เครื่องฉายที่นำมาใช้สำหรับการเรียนการสอน เช่น เครื่องฉายสไลด์ เครื่องฉายฟิล์มสตริป เครื่องฉายภาพยนตร์ เครื่องฉายแผ่นใส และเครื่องฉายภาพหรือวัสดุทึบแสง

จุดประสงค์

การแสดงให้เห็นการเคลื่อนที่และแสดงสิ่งที่มีขนาดเล็กให้เห็นเป็นขนาดใหญ่ขึ้นมา

องค์ประกอบเครื่องฉาย

เครื่องฉายแต่ละเครื่องมีองค์ประกอบหลัก ๆ ได้แก่

1. หลอดฉาย (Projection Lamp) เป็นแหล่งกำเนิดแสงสว่างเพื่อใช้ในการฉาย มีชนิด ขนาด และกำลังต่าง ๆ กันตามความเหมาะสมของเครื่องฉายแต่ละเครื่องที่มีใช้ในเครื่องฉายทางวงการศึกษา หลอดฉายจะมีกำลังตั้งแต่ 100 – 1000 วัตต์

หลอดฉายอาจแบ่งได้เป็น 3 ชนิดใหญ่ ๆ คือ หลอดอินแคนเดสเซนต์ หลอด ฮาโลเจน และหลอดคว๊อต

1.1 หลอดอินแคนเดสเซนต์ (Incandescent) ภายในบรรจุก๊าซไนโตรเจน หรือก๊าซอาร์กอน หลอดชนิดนี้มีความร้อนสูง จึงต้องทำให้มีขนาดใหญ่

1.2 หลอดฮาโลเจน (Halogen) เป็นหลอดที่ได้ปรับปรุงเพื่อให้มีอายุการใช้งานได้มากขึ้นอีก โดยทำให้มีขนาดเล็กแล้วบรรจุก๊าซฮาโลเจนและไอโอดีน ในอัตราส่วนที่เหมาะสมกับก๊าซเฉื่อยในหลอด มักเรียกว่าหลอดฮาโลเจน-ไอโอดีน ด้วยกรรมวิธีนี้จะทำให้หลอดทนความร้อนได้สูง ให้ความสว่างที่ขาวนวล และมีอายุการใช้งานมากกว่าหลอดอินแคนเดสเซนต์

.3 หลอดคว๊อต (Quartz) มีลักษณะเหมือนหลอดฮาโลเจน แต่ได้พัฒนาโดยใช้หินคว๊อตมาทำหลอดแทน จึงทำให้ทนความร้อนยิ่งขึ้นบางครั้งเรียกว่า หลอดคว๊อต- ไอโอดีน

ปัจจุบันได้บรรจุก๊าซฮาโลเจนและไอโอดีนไว้ในหลอดคว๊อต จึงทำให้มีอายุใช้งานนานยิ่งขึ้น เรียกว่า หลอดคว๊อต – ฮาโลเจน

2. เลนส์รวมแสง (Condenser Lens) มีลักษณะเป็นเลนส์นูนประกอบกันมาเป็นชุด อาจมีเลนส์มากกว่าหนึ่งอันก็ได้ ทำหน้าที่รวมแสงจากหลอดฉายและที่สะท้อนจากแผ่นสะท้อนแสง ให้ไปตกพอดีวัสดุที่ฉาย และทำหน้าที่เกลี่ยแสงให้กระจายทั่วบริเวณวัสดุที่ฉาย

3. เลนส์ฉาย (Objective Lens) มีลักษณะเป็นเลนส์นูน ประกอบกันมาเป็นชุด มีเลนส์หลายอันวางซ้อนประกบติดกันอยู่ในกระบอกเลนส์ เลนส์ฉายมีหน้าที่สำหรับทำให้เกิดภาพจริงของวัสดุบนจอ มีขนาดขยาย และหัวกลับกับวัสดุที่ฉาย ดังนั้น เวลาใส่วัสดุเข้าเครื่องฉายต้องใส่หัวกลับเสมอ

1.3.4 แผ่นสะท้อน (Reflector) โดยทั่วไปทำด้วยแผ่นโลหะ มีลักษณะเป็นกระจกเงาฉาบด้วยเงินเพื่อให้สะท้อนแสงได้ดี ส่วนนี้ทำหน้าที่สะท้อนแสงจากด้านหลังของหลอดฉายให้ไปรวมกับแสงทางด้านหน้าหลอดฉาย เพื่อให้แสงมีความสว่างมากขึ้น

1.3.5 พัดลม ช่วยระบายความร้อนภายในเครื่องฉาย ทั้งนี้เนื่องจากหลอดฉายมีกำลังส่องสว่างสูงมากจึงทำให้เกิดความร้อนสูงภายในเครื่องจึงจำเป็นต้องมีพัดลมเพื่อช่วยเป่าระบายความร้อนด้วย

ประเภท

แบ่งตามระบบการฉาย คือ ระบบที่แสงจากหลอดฉายส่องผ่านวัสดุฉายไปยังจอ และเมื่อจอรับแสงไว้ก็จะสะท้อนเข้าตาผู้ชม มี 3 ระบบ ได้แก่

- ระบบการฉายตรง (Direct Projection) เป็นระบบที่แสงจากหลอดฉายส่องตรงผ่าน เลนซ์รวมแสง ผ่านวัสดุฉาย ผ่านเลนซ์ฉาย ออกสู่จอ เช่น ระบบของเครื่องฉายภาพยนตร์ เครื่องฉายสไลด์และฟิล์มสตริฟ

- ระบบฉายอ้อม (Indirect Projection) หรือเรียกว่า ระบบแสงส่องสะท้อนผ่านวัสดุฉาย

แสงผ่านวัสดุฉายและส่วนประกอบอื่น ออกไปสู่จอในลักษณะที่แสงไม่ได้ส่องตรงไปที่เดียว แต่จะมีการสะท้อนเปลี่ยนทิศทาง เช่น ระบบการฉายในเครื่องฉายแผ่นโปร่งใส

- ระบบแสงส่องสะท้อน(Reflect Projection) หรือแสงส่องสะท้อนที่ไม่ผ่านวัสดุฉาย

ระบบนี้ แสงจากหลอดฉาย ตกกระทบวัสดุฉาย แล้วสะท้อนผ่านส่วนประกอบอื่น ออกไปสู่จอโดยแสงไม่ผ่านวัสดุฉาย ทั้งนี้เพราะวัสดุที่จะใช้ฉายกับเครื่องประเภทนี้มีความทึบแสง

แบ่งตามลักษณะภาพที่ปรากฏบนจอ

- เครื่องฉายภาพนิ่ง จะให้ภาพนิ่งปรากฏบนจอ ได้แก่ เครื่องฉายสไลด์ เครื่องฉายฟิล์ม

สตริป เครื่องฉายภาพทึบแสง และเครื่องฉายภาพข้ามศีรษะ (เครื่องฉายภาพโปร่งใส) เป็นต้น

- เครื่องฉายภาพเคลื่อนไหว ภาพที่ปรากฏบนจอจะทำให้ผู้ชมมีความรู้สึกว่าเคลื่อนไหวเหมือนภาพ

ที่เป็นจริง ได้แก่ เครื่องฉายภาพยนตร์ เครื่องฉายฟิล์มลู๊ป เครื่องฉายภาพดิจิตอล

แบ่งตามลักษณะของวัสดุฉาย

- เครื่องฉายภาพโปร่งใส (Transparency Projector) ซึ่งวัสดุฉายจะเป็นวัสดุโปร่งใสหรือโปร่ง

แสง (Transparency Materials) เช่น เครื่องฉายภาพข้ามศีรษะ เครื่องฉายสไลด์ เครื่องฉายฟิล์มสตริป เครื่องฉายภาพยนตร์ และเครื่องฉายไมโครฟิล์ม เป็นต้น

- เครื่องฉายภาพทึบแสง (Opaque Projector) เป็นเครื่องฉายที่ฉายวัสดุทึบแสงซึ่งแสงจะไม่สามารถ

ผ่านวัสดุฉายได้ แต่จะใช้หลักการสะท้อนของภาพแทน

- เครื่องฉายภาพดิจิตอล(Digital Projector) เป็นเครื่องฉายที่ใช้วัสดุจัดเก็บข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์ที่ไม่

สามารถมองเห็นได้ด้วยตาเปล่าเหมือนกับวัดสุฉายที่เป็นลักษณะโปร่งแสงหรือทึบแสง

แบ่งตามลักษณะการใช้งาน ซึ่งแต่ละประเภทจะใช้งานในลักษณะแตกต่างกันออกไป เช่น

- เครื่องฉายสไลด์

- เครื่องฉายฟิล์มสตริป

- เครื่องฉายภาพข้ามศีรษะ

- เครื่องฉายภาพทึบแสง

- เครื่องฉายภาพดิจิตอล

แบ่งตามลักษณะเทคโนโลยีการผลิตเครื่องฉาย

- เครื่องฉายที่ใช้เทคโนโลยีแบบพื้นฐาน กล่าวคือ เป็นเครื่องฉายใช้อุปกรณ์กลไกที่ไม่ซับซ้อน เป็น

เครื่องฉายที่ใช้เทคโนโลยีง่ายๆ และใช้กลไกเป็นหลักในการทำงานของเครื่องฉาย เช่น เครื่องฉายสไลด์

เครื่องฉายฟิล์มสตริป เครื่องฉายภาพข้ามศีรษะ เครื่องฉายภาพทึบแสง

- เครื่องฉายที่ใช้เทคโนโลยีที่ซับซ้อนหรือเครื่องฉายประเภทที่ใช้อุปกรณ์เล็กทรอนิกส์ เช่นเครื่อง

ฉายภาพดิจิตอล ซึ่งเครื่องฉายดิจิตอลโดยมีการพัฒนามานานพอสมควร โดยเริ่มจากเครื่องวีดิโอโปรเจ็คเตอร์ที่ใช้หลอดฉายประเภท CRT แล้วพัฒนามาเป็นยุค LCD ซึ่งในระยะแรก ๆ ยังมีคุณภาพที่ด้อยกว่าชนิดที่ใช้หลอดภาพ CRT จากนั้นได้มีความพยายามในการพัฒนาในหลาย ๆ เทคโนโลยี เช่น DLP, D-ILA และ LCOS เป็นต้น อย่างไรก็ตามเครื่องฉายได้รับการพัฒนามาจนถึงปัจจุบันที่สามารถเรียกกันได้ว่าเป็นเครื่องฉายภาพดิจิตอล เนื่องจากให้คุณภาพของภาพที่คมชัดกว่าเครื่องฉายที่ใช้สัญญาณอิเล็กทรอนิกส์แอนนาลอกทำให้คุณลักษณะของเครื่องฉายประเภทนี้มุ่งการพัฒนาไปสู่ดิจิตอลมากขึ้น จนแทบจะกล่าวได้ว่า เครื่องฉายประเภทที่ใช้เทคโนโลยีที่ซับซ้อนหรือเครื่องฉายประเภทที่ใช้อุปกรณ์เล็กทรอนิกส์เป็นเครื่องฉายที่ใช้ดิจิตอลหมดแล้ว

องค์ประกอบของการฉาย

การฉายจะเกิดขึ้นได้ต้องมีองค์ประกอบอย่างน้อย 3 อย่าง ได้แก่

จอ(screen) เครื่องฉาย

วัสดุฉาย ซึ่งมีทั้งวัสดุโปร่งแสงและวัสดุทึบแสง วัสดุโปร่งแสง และวัสดุทึบแสง

สภาพการฉายที่ดี

การควบคุมแสงสว่าง จะต้องควบคุมแสงสว่างได้อย่างต่อเนื่อง เช่น จากสว่างไปค่อย ๆ มืด หรือจากมืดไปค่อย ๆ สว่าง

ระบบเสียง ต้องชัดเจนทั่วทั้งห้องฉาย ไม่มีสะดุดหรือติดขัด

ระบบระบายอากาศ ต้องระบายอากาศได้ดี

ความชัดเจนของภาพทุกจุด ไม่เกิดภาพผิดเพี้ยนหรือ keystone or distortion

เครื่องฉายประเภทต่างๆ

เครื่องฉายสไลด์(Slide Projector) เป็นอุปกรณ์ฉายภาพนิ่ง (Still Picture) ชนิดโปร่งแสงขนาดเล็กที่เรียกว่าสไลด์ เป็นเครื่องฉายระบบฉายตรง

ประเภทของเครื่องฉายสไลด์

1. เครื่องฉายสไลด์แบบใส่ทีละภาพ (Manual Slide Projector) เป็นเครื่องขนาดเล็กเหมาะสำหรับดูคนเดียวหรือผู้ดูในกลุ่มเล็ก ผู้ดูจะทำการเปลี่ยนสไลด์ทีละแผ่นลงในกลักแล้วฉายดูทีละภาพ เครื่องฉายบางเครื่องจะมีจอเล็ก ๆ อยู่ด้านหน้าเครื่องสำหรับดูโดยไม่ต้องฉายขึ้นจอใหญ่

2. เครื่องฉายสไลด์แบบถาดใส่หลายภาพ เป็นเครื่องที่มีถาดใส่สไลด์พร้อมกันหลายภาพ และใช้สำหรับผู้ดูกลุ่มใหญ่ การเปลี่ยนภาพจะเปลี่ยนโดยการกดปุ่มเปลี่ยนภาพบนเครื่องฉายหรือปุ่มบนรีโมตคอนโทรลเพื่อให้ภาพเดินหน้าหรือถอยหลังได้ ถาดใส่สไลด์ที่ใช้มีอยู่ 2 แบบ คือ

- แบบถาดเหลี่ยม เป็นถาดยาวมีความกว้างใหญ่กว่าแผ่นสไลด์เล็กน้อย การบรรจุสไลด์จะเรียงกันเป็นแถวยาวซ้อนกันตามแนวถาดซึ่งบรรจุได้ประมาณ 36 – 50 แผ่น

- แบบถาดกลม เป็นถาดกลมที่มีการบรรจุสไลด์เรียงซ้อนกันเป็นวงกลมตามรูปถาดซึ่งบรรจุได้ตั้งแต่ 60 – 140 ภาพ การวางถาดบนเครื่องจะมี 2 ลักษณะ คือ วางถาดแนวตั้ง และวางถาดแนวนอนบนเครื่อง

แผ่นสไลด์

แผ่นสไลด์เป็นภาพนิ่งโปร่งแสง ซึ่งแต่ละภาพแยกจากกัน อาจเป็นภาพถ่ายบนฟิล์ม หรือเขียนบนแผ่นกระจกหรือแผ่นอาซีเตท เป็นภาพสีหรือขาวดำก็ได้แต่ภาพใส่ไว้ในกรอบ (Frame) กระดาษหรือพลาสติก ตามขนาดหรือชนิดของสไลด์ ปัจจุบันเครื่องฉายสไลด์ไม่เป็นที่นิยมเนื่องจากมีสื่อการสอนที่ใช้สะดวกกว่ามาทดแทน

เครื่องฉายภาพทึบแสง (Opaque Projector)

เครื่องฉายภาพทึบแสง เป็นเครื่องฉายภาพชนิดที่แสงผ่านไม่ได้ (Opaque) ขยายให้ภาพที่ฉายไปปรากฏบนจอ มีขนาดใหญ่พอที่ผู้ชมจำนวนมากมองได้ชัดเจน ซึ่งอาศัยหลักการฉายโดยการสะท้อน (Reflex Projection)

การใช้เครื่องฉายภาพทึบแสง

1. ตั้งเครื่องฉายภาพทึบแสงบนโต๊ะหรือแท่นวางโดยให้เลนส์ฉายหันไปทางจอภาพ ระวังอย่าตั้งเครื่องฉายในด้านของพัดลมระบายอากาศชิดผนังหรือวัตถุอื่นเพราะจะทำให้ไม่สามารถระบายความร้อนได้

2. ตรวจสอบสวิตช์หลอดฉายว่าอยู่ในตำแหน่ง

3. เสียบสายปลั๊กเครื่องฉายเข้ากับเต้าเสียบ กดสวิตช์หลอดฉายให้อยู่ในตำแหน่ง NORMAL

4. ปิดไฟในห้องให้มืดสนิท

เครื่องฉายภาพข้ามศีรษะ (Overhead Projector)

เครื่องฉายภาพข้ามศีรษะ เป็นเครื่องฉายภาพชนิดโปร่งใส (Transparency) ให้ปรากฏบนจอมีขนาดใหญ่พอที่ผู้ชมจำนวนมากจะเห็นได้อย่างชัดเจน เครื่องฉายภาพข้ามศีรษะ เป็นเครื่องฉายระบบการฉายโดยทางอ้อม (Indirect Projection) บางครั้งจะเรียกกันว่า เครื่องฉายแผ่นโปร่งใส

ประเภทของเครื่องฉายภาพข้ามศีรษะ แบ่งได้ 2 ประเภท ได้แก่

1. เครื่องฉายภาพข้ามศีรษะแบบตั้งโต๊ะ เป็นเครื่องที่มีลักษณะคล้ายกล่องสี่เหลี่ยมโดยบรรจุหลอดฉาย พัดลม และแผ่นสะท้อนแสงอยู่ภายใน